Stres oksydacyjny jest
wynikiem zaburzonej równowagi pomiędzy procesami pro a antyoksydacyjnymi (utleniającymi
i przeciwutleniającymi) i nagromadzeniem w organizmie reaktywnych form tlenu
(wolnych rodników), które inicjują uszkodzenia na poziomie komórkowym. Wolne
rodniki powstają m.in. w wyniku: palenia papierosów, długotrwałego stresu, picia
alkoholu, czy niezdrowej diety, a także zanieczyszczenia powietrza,
promieniowania UV, pestycydów, czy
przyjmowania niektórych leków. Istotny jest również wiek, bowiem z biegiem lat
mechanizmy chroniące człowieka przed działaniem reaktywnych form
tlenu ulegają
osłabieniu.
Konsekwencje stresu oksydacyjnego
Zarówno
wolne rodniki, jak i antyoksydanty naturalnie występują w organizmie, gdyż są
niezbędne do prawidłowego przebiegu wielu procesów życiowych. Dopóki zachodzi
między nimi równowaga, organizm funkcjonuje prawidłowo. Jeśli jednak dojdzie do
nadprodukcji reaktywnych form tlenu, zwiększa się ryzyko wystąpienia takich
chorób jak cukrzyca, choroby serca oraz niektóre nowotwory, a także
przyspieszają procesy starzenia się organizmu.
Antyoksydanty
w żywności
Dieta jest źródłem egzogennych antyoksydantów, jak
polifenole, niektóre witaminy (C, E, β-karoten) i składniki mineralne (selen,
cynk, żelazo, mangan, miedź), które wspomagają organizm w usuwaniu nadmiaru
wolnych rodników.
Polifenole
Polifenole to związki
biologicznie aktywne występujące w żywności pochodzenia roślinnego. Należą do wtórnych metabolitów
roślin zaangażowanych w ich obronę przed stresem mechanicznym, cieplnym i
wodnym. Ponadto
chronią rośliny przed grzybami, bakteriami, owadami oraz przed promieniowaniem
UV. Częściowo odpowiadają również za ich
barwę i smak. Naturalnie występują w owocach, warzywach, nasionach,
orzechach, zbożach oraz napojach, takich jak kawa, herbata czy soki.
Polifenole
okazały się ważne nie tylko dla roślin, ale także dla zdrowia ludzi. Ich aktywność
biologiczna jest bardzo szeroka. Mają one nie tylko właściwości antyoksydacyjne,
ale również antybakteryjne, przeciwzapalne, antymutagenne i estrogenne,
modelują również ekspresje genów, mikrobiom jelitowy oraz wspomagają odporność.
Mechanizm
działania antyoksydacyjnego polifenoli związany jest z ich budową chemiczną,
głównie z obecnością grup hydroksylowych, które biorą udział w redukcji wolnych
rodników.
Aktywność antyoksydacyjna
i zawartość polifenoli w artykułach spożywczych zależą od odmiany i genetyki
roślin z których zostały wyprodukowane, czynników środowiskowych, zastosowanych
technologii, procesów kulinarnych, czy przechowywania jedzenia. W czasie obróbki
termicznej żywności w wysokich temperaturach, polifenole z jednej strony często
przechodzą do łatwiej dostępnych dla enzymów trawiennych form, ale z drugiej mogą
także powstawać kompleksy polifenoli z innymi składnikami żywności, co utrudnia
ich wchłanianie. Dlatego też zawartość antyoksydantów w produktach spożywczych
jest zróżnicowana.
Polifenoli jest ponad 8000 i mimo iż należą do jednej
rodziny, to są dość zróżnicowane pod względem chemicznym i funkcjonalnym.
W zależności od budowy chemicznej polifenole możemy podzielić na: kwasy
fenolowe, flawonoidy, stilbeny i lignany. Największą grupę stanowią flawonoidy,
ponieważ jest ich ponad 5 tysięcy.
Prozdrowotne
właściwości polifenoli
Choroby układu krążenia
Odpowiednia podaż antyoksydantów z dietą wpływa korzystnie na gospodarkę lipidową i funkcje śródbłonka, obniża ciśnienie tętnicze krwi oraz zmniejsza agregację płytek krwi, uszczelnia i wzmacnia ściany naczyń krwionośnych, prowadząc do poprawy krążenia. Kardioochronne działanie polifenoli opiera się nie tylko na destrukcji wolnych rodników, ale również właściwościach antyagregacyjnych, a także zdolności do modulowania licznych szlaków enzymatycznych. W wielu badaniach udowodniono, że wysokie pobranie z dietą polifenoli zmniejsza szansę wystąpienia chorób serca.
Cukrzyca
Polifenole wywierają również pozytywny wpływ na gospodarkę węglowodanową, a ich wysokie spożycie wiąże się z niższym ryzykiem cukrzycy typu 2. W licznych badaniach wykazano, że polifenole obecne w popularnych produktach spożywczych mogą wykazywać ochronne działanie wobec mitochondriów, których to funkcjonowanie jest zaburzone w cukrzycy typu I i II.
Nowotwory
Dieta bogata w związki o działaniu antyoksydacyjnym może okazać się szansą na zmniejszenie ryzyka zachorowania na niektóre typy nowotworów, w tym nowotwory prostaty i piersi należące do najczęściej występujących typów tego rodzaju schorzeń. Polifenole mają silne działanie przeciwutleniające i przeciwzapalne, mogą blokować wzrost i rozwój komórek rakowych, dlatego wysokie ich konsumpcja jest zalecana w profilaktyce nowotworów.
Jakie ilości polifenoli należy więc spożywać?
Niestety do tej pory nie ustalono rekomendowanej wielkości całkowitej zawartości polifenoli w dziennej racji pokarmowej, które zapewniłyby efekt zdrowotny.
Wyniki
badania WOBASZ II przeprowadzone na reprezentatywnej próbie dorosłych
mieszkańców Polski wykazały, że średnie spożycie polifenoli wynosiło około 2g
dziennie i było porównywalne a nawet wyższe niż w innych populacjach europejskich.
Jednak niezależnie od wielkości spożycia, źródła pokarmowe polifenoli były
odmienne w poszczególnych krajach. Pobranie antyoksydantów w Polsce, związane
było przede wszystkim ze spożyciem: kawy i herbaty, a w dalszej kolejności
warzyw i owoców, w Finlandii z kawą i produktami zbożowymi, w Hiszpanii z kawą,
owocami i oliwą z oliwek, a w Szwecji i Grecji z warzywami i owocami.
Pamiętajmy
Najkorzystniejszym dla naszego zdrowia źródłem polifenoli są warzywa i owoce.
Przy dostarczaniu organizmowi polifenoli pochodzących z naturalnej diety, wystąpienie działań niepożądanych jest bardzo mało prawdopodobne. Jednak przyjmowanie polifenoli w formie suplementów powinno być skonsultowane z lekarzem.
Dr inż. Anna Waśkiewicz
Zakład Epidemiologii, Prewencji Chorób Układu Krążenia i Promocji Zdrowia, Narodowy Instytut Kardiologii w Warszawie